· Pakubzala mbewu zobzalidwa m'munda, sankhani malo obzala mbewu omwe ndi osavuta kuthirira ndi/kapena kutulutsa madzi, opanda matenda, komanso kutali ndi magetsi a mumsewu. Ikani 1kg/m2 ya zinthu zachilengedwe musanakonze bedi kuti likhale lopatsa chonde komanso kuti mbande zikokere bwino.

· Tsukani mbewuzo poziyandama. Kenako, zilowetseni mbewu kwa maola 24 ndikuziika m'munda kwa maola 24-36.

· Mukabzala mbewu, bzalani mbewu zomwe zamera kale m'munda pamlingo wa 1kg pa 10 sq m kapena 40kg pa bedi la 400sq m.

· Thirirani bedi masiku 2-3 mutabzala kapena nthaka ikayamba kusweka. Sungani kuya kwa madzi kwa 2-3 cm, ndikuwonjezera pang'onopang'ono mpaka 5 cm, kutengera kutalika kwa mbande.

Kubzala mwachindunji

· Dulani pa 20 x 20 cm mkati ndi pakati pa mizere pa 40kg/ha · Kuthira mozama pang'ono pa 65 kg ya mbewu pa ha.

Ntchito Zosamalira Ana a M'munda wa Mpunga Wobzalidwa Malo Osamalira Ana a M'munda wa Mpunga pafupi ndi Munda wanu

· Sankhani malo achonde pafupi ndi munda wanu wa mpunga.

· Dziwani malo ofunikira kuti mbeu zokwana 50kg (100m2) zikhale pa hekitala imodzi.

· Konzani malo osamalira mbewu kumapeto kwa Meyi mpaka kumayambiriro kwa Julayi.

· Limani nthaka kapena yeretsani musanapange mabedi.

· Kwezani mabedi (pafupifupi 1.2m mulifupi kapena malo okwana 1.5 oyendera) kuti muwongolere kuchuluka kwa madzi.

· Gwiritsani ntchito nthaka pafupifupi 60g ya urea, 4.2 g ya single super phosphate musanabzale.

Mbewu zitha kufalikira kapena kubzala m'mizere pabedi.

· Bzalani mbewu zokwana 100g pa mita imodzi kapena mbeu zodzaza ndi manja awiri kapena atatu.

· Ngati mu mzere pangani mzere wotalikirana masentimita 10 ndi mafelemu obzala matabwa.

· Phimbani mbewu pang'ono ndi dothi ndi zomera zouma.

· Sungani mabedi onyowa (koma osadzaza madzi) pothirira nthawi zonse.

Kubzala mbande

·Bzalani mbande zikafika zaka 21 mpaka 28 (kapena masamba 45)

·Bzalani pa mtunda wa 20 x 20 cm (utali wa kanjedza).

·Bzalani mbande zabwino zokha.

· Thirirani mbande tsiku limodzi mbande zisanabzalidwe kuti zibzalidwe mosavuta.

· Gwirani mbande zolimba pansi kuti musawononge tsinde la mbande.

·Tsukani mizu ndikumanga m'mabokosi ang'onoang'ono.

·Gwirani mbande pakati pa chala chachikulu ndi chala cham'tsogolo

·Kankhirani mbande m'nthaka pokumba dzenje ndi chala chapakati

·Bzalani pa kuya kwa 5 cm kuti muwonetsetse kuti zikula mwachangu

·Dzazani m'munda mutabzala.

· Dzazani mipata m'malo omwe muli malo opanda kanthu ndi zotsalira za mbande, masiku 7-10 mutabzala.

Kuthira feteleza

Lowland

·Kuthira feteleza: Mathumba 4 a NPK/ha musanabzale

· Kuthira feteleza pamwamba: Thumba limodzi la Urea patatha milungu 3 mpaka 4 mutabzale kapena kubzala ndi thumba limodzi patatha milungu 67 mutabzale kapena kubzala.

Upland

· Kuthira feteleza pansi: Mathumba 4 a NPK/ha.

·Kuthira feteleza pamwamba: Mathumba awiri a Urea patatha milungu 3 mpaka 4 mutabzale/kubzala.

Zofunika kuzidziwa:

Panthawi Yobzala Mitengo

· Mukathira feteleza, chepetsani madzi kufika pa 2-3 cm, zokwanira kusungunula feteleza. Musaumitse munda.

·Gwiritsani ntchito tchati cha mtundu wa masamba (LCC) ngati chilipo.

· Kuthira feteleza wa mbali 1/3 wa N masiku 5-7 musanayambe kubzala (DBPI). Thirani pa 4050 DAS pamitundu yokhwima msanga ndi 55-60 DAS pamitundu yokhwima pang'ono.

·Musagwetse diresi lapamwamba masamba akamanyowa. Feteleza lidzamatirira ku masamba ndipo lingayambitse kupsa kwa masamba. Feteleza wosungunuka adzatayika mumlengalenga madontho a nthaka akauma.

· Musamavale diresi lapamwamba pamene mvula yamphamvu ikubwera chifukwa fetelezayo idzagwa m'munda.

Sungani minda kuti isagwere namsongole. Perekani feteleza musanagwiritse ntchito feteleza.

Kusamalira namsongole m'munda wa mpunga

Njira zowongolera udzu ndi kulamulira ndi Solito popanga mbewu za mpunga monga Pambuyo pomera udzu

Kuwongolera udzu nthawi yake ndikofunikira kwambiri kuti pakhale zokolola zambiri komanso zabwino, motero ndikofunikira kuti:

· Kuwongolera udzu kumayamba patatha milungu iwiri mutabzala kapena kubzala kale, kutengera kuchuluka kwa udzu womwe wafalikira, ndi kupalira kachiwiri patatha milungu 4-5, ndi kupalira kachitatu patatha milungu 7-8, kutengera nthawi yomwe mbewuyo yakula komanso kuchuluka kwa udzu womwe wafalikira. Kapenanso, ikani mankhwala ophera udzu asanamere monga glyphosate ndikubzala patatha milungu iwiri, kapena thirani ndi gramoxone, yomwe ndi mankhwala ena ophera udzu asanamere ndikubzala patatha masiku 1-2.

· Kumbukirani, kugwiritsa ntchito mankhwala ophera udzu posamalira udzu kumafuna kudziwa bwino za mankhwala oyenera pa mbewu inayake, nthawi yoyenera kuwagwiritsa ntchito pogwiritsa ntchito njira yoyenera yochepetsera udzu. Funsani upangiri kwa wothandizira wanu wowonjezera pa mitundu yoyenera ya udzu ndi mitengo ngati simukudziwa bwino momwe amagwiritsidwira ntchito. Onetsetsaninso kuti famuyo ilibe udzu nthawi zonse kuti mupeze tirigu wabwino womwe umadzazidwa bwino ndipo udzagwira ntchito bwino kuyambira nthawi yobzala.

Kusamalira Madzi

Pa 3-5 DAT, thirirani madzi ndikusunga 2 cm ya mbande zonyowa ndi 1 cm ya mbande.

Pa nthawi yoyambirira ya zomera, sungani madzi 3-5.

KUTHANDIZA TIZOLOWE NDI MATENDA POPANGA MPUNGA Mbiri

· Mitundu pafupifupi 15 ya tizilombo imadziwika kuti ndi tizilombo toopsa kwambiri mwa mitundu 800 yomwe ilipo.

· Chifukwa imayambitsa kuwonongeka kwachuma.

· Amagawidwa m'magulu kutengera kuwonongeka komwe amayambitsa kudzera munjira zawo zodyera monga

Tizilombo ta Kumunda

· Zowononga tsinde (gall-midge)

Zowononga masamba (kachilombo ka masamba)

· Zowononga maluwa ndi tirigu (tizilombo ta mpunga)

· Zowononga mizu (chiswe)

· Zokoka madzi (tizilombo ta masamba)

Tizilombo Zosungira

· Kuwonongeka kwa mbewu za mpunga panthawi yosungiramo chifukwa cha tizilombo toyambitsa matenda kungabwere ngati

· Mkhalidwe wa njere ndi wosasangalatsa

· Zosayenera kusungirako zotetezeka

• Chifukwa cha kudyetsedwa kwa tizilombo komanso kuwononga mbewu.

Matenda a Biotic ndi Abiotic

• Vuto lililonse la chomera kapena gawo kapena zinthu zomwe zimachepetsa mtengo wake pazachuma ndi matenda a zomera.

· Mu n'zogwirizana khamu-tizilombo toyambitsa matenda osakaniza matenda angakhale zokhudza thupi

(zosaoneka).

· Kapena morphological/mapangidwe omwe ali (owoneka) ngati zizindikiro

• Matenda atha kukhala matenda (biotics), mabakiteriya a mafangasi, ma virus, nematode, tizilombo tofanana ndi mycoplasma ndi zomera zokwera kwambiri.

• Zopanda matenda (abiotic) zomwe zimachitika chifukwa cha zinthu zosiyanasiyana zachilengedwe monga kutentha pang'ono kapena kutentha kwambiri, kusowa kapena chinyezi chambiri m'nthaka, kusowa kwa michere ndi poizoni wa mchere.

Vertebrate Tizilombo

• Tizilombo towononga tizilombo timaphatikizapo makoswe (agologolo a m'mitengo ndi pansi, makoswe a nzimbe, makoswe ndi zina zotero) ndi mbalame zodya tirigu, (Queleaquelea). Woluka wakumudzi (Ploceuscucullatus), bishopu wa Orange (Euplectesafer). Ndi zina zotero.

Tizilombo Tizilombo ta Mpunga Zowononga Zitsa

Zowonongeka chifukwa cha Stem Borer

Njira Yogwirira Ntchito

· Wamkulu anaikira mazira pa mpunga.

• Mazira amaswa ndipo mphutsi zimalowa mu tsinde.

Yambani kudya zofewa zamkati.

• Kudyetsa kwawo kumasokoneza kayendedwe ka zakudya kuchokera ku mizu kupita kumtunda.

Gawo lapakati lomwe limakula limafa.

· Ngati mu masamba siteji "wakufa mtima" amawoneka wakufa mtima.

Ngati pa uchembere siteji, akufa chapamwamba

gawo ndi mantha.

· Ndiko kuyera mu mtundu – “mitu yoyera”.

• Amapezeka m'minda yonse ya mpunga.

· Zamoyo – madambo akumtunda/kumtunda, mitengo ya mangrove ndi mpunga wothirira.

Zowononga Masamba

• Mitundu yambiri ya tizilombo ili m'gululi.

· Chikumbu chamasamba (kachikumbu kanyamakazi).

· Brown planthopper

· Wapakatikati komanso wofiyira-lalanje.

· Mawanga asanu ndi limodzi akuda pa phiko lililonse.

• Mphutsi ndi akuluakulu amadya masamba akunja osawaboola.

• Zigamba zoyera popanda chlorophyll pamasamba zomwe pamapeto pake zimauma.

• Iwo amawononga kwambiri pa vegetative siteji.

Lepidopterous Leaf Feeder

· Ziwombankhanga za tsamba

· Zambiri pansi pa madzi osefukira

Mazira oikidwa m'mphepete mwa masamba otsika.

• Mphutsi imapanga chinsalu podula tsambalo m'malo awiri ndikudyetsa chlorophyll.

Armyworm

· Zimachitika nthawi zina

· Ikirani mazira patsamba lophimbidwa ndi olowa nyumba

• Mphutsi zimadya masamba zomwe zimapangitsa kuti masamba awonongeke kwambiri

Aphatikize m'madambo akulu-choncho dzina lawo lodziwika kuti "armyworm".

Chiwala ndi Dzombe

· Atha kukhala amfupi kapena aatali

Imani mazira muunyinji munthaka

• Nymphs ndi akuluakulu amadya masamba ndi mphukira zofewa.

Ena amaluma m'munsi mwa mantha kupanga "mitu yoyera".

• Amapezeka m'magulu ambiri pamalo ambiri, zomwe zimapangitsa kuti masamba awonongeke.

AMAYAMWA JUICE

Zomera za Brown ndi hopper zamasamba

• Yamwani mmera ndikutulutsa ulusi wambiri pamasamba.

• Zigamba zoyera patsamba, kenako ndikuwuma kuchokera kunsonga.

Zowononga Maluwa ndi Njere · Earwig ndi kachilomboka.

· Dyetsani zamaluwa.

• Dyetsani mbewu za mpunga pagawo la mkaka.

• Mpunga wa mpunga umapangitsa kuchepa kwa zokolola zambiri chifukwa cha kuwonda.

· Kutayika koyenera chifukwa cha mawanga pa njere kutsitsa mtundu wa mpunga.

Zowononga Mizu

Chiswe ndi Crickets

· Yendani usiku ndikudula mizu ya mpunga.

• Kukwera kwambiri ngati kuli kouma kwa nthawi yayitali mpunga uli pamunda Mizu imawonongeka, mmera umafa.

· Kuwukira kumakhala kumtunda, kuposa malo otsika ndi mpunga wothirira.

· Cricket ngati mole kukumba ngalande zosaya pansi kudyetsa mizu.

· Mofanana ndi chiswe, nkhandwe zimachitika m’malo osasefukira, sizikhala zofunika kwambiri ngati chiswe,

Njira Zowongolera Zovomerezeka

• Kutsatira njira zabwino zothanirana ndi tizilombo kutha kuchepetsa zotsatira zilizonse zosafunika ndi zoopsa kuti zikhale zochepa.

• Izi zitha kugwiritsidwa ntchito posankha njira zabwino kwambiri komanso zotsika mtengo zomwe zilipo (zophatikizira zowononga tizirombo).

· Kusankhidwa kwa njira zophatikizikazi kudzadalira chuma, mtundu ndi kukula kwa famu, momwe zinthu zilili mderali komanso momwe zinthu zidzagwiritsire ntchito mtsogolo.

• Kubzala molumikizana kutha kupeweratu tizilombo toononga. Kumayambiriro kwa mbeu (30-40 DAT), sikoyenera kupopera mankhwala ku tizilombo todyetsa masamba, chifukwa mpunga ukhoza kubwezera kuwonongeka kwa masamba.

Chikhalidwe Kulamulira

- Bzalani msanga

- Bzalani mitundu yokhwima yoyambirira

- Bzalani nthawi imodzi m'boma kuti muchepetse kuchuluka kwa tizilombo.

- Sefukirani m'munda kuti muchepetse kuchuluka kwa tizilombo towononga mwachitsanzo mphutsi zankhondo. - Litani pa nthawi yoyenera.

- Yatsani udzu ndi ziputu ndikulimira m'nthaka.

Kukaniza Zosiyanasiyana

- Bzalani mtundu wa mpunga womwe umakopa tizilombo tomwe timatentha kwambiri ndipo suwonongeka pang'ono.

Kuwongolera kwachilengedwe

- Tizilombo tating'onoting'ono ta mpunga timawukiridwa ndi tizirombo tambiri, zolusa komanso tizilombo toyambitsa matenda.

- Pewani kugwiritsa ntchito mankhwala opha tizilombo omwe sasankha.

Chemical Control

- Mankhwala ophera tizilombo ndi mankhwala omwe amagwiritsidwa ntchito kupha tizilombo

- Agwiritse ntchito moyenera, amawononga munthu.

- Zosakaniza zogwira ntchito komanso kusungunuka kwa mankhwala

ziyenera kudziwika zisanagwiritsidwe ntchito.

Fomu Yolimba

Fumbi kapena mphamvu popanda kufunikira kwa madzi mwachitsanzo Aldrin

· Ma granules - tinthu tating'ono tating'ono tomwe timagwiritsidwa ntchito powulutsa mwachitsanzo Furadan.

Fomu ya Madzi

· Mphamvu ya tebulo yonyowa - chonyowetsa chimawonjezedwa kuti chizitha kumamatira pamalo opopera.

· Chosakaniza chosungunuka (EC) chogwira ntchito chimasakanizidwa ndi chosungunulira choyenera ngati chonyamulira pamodzi ndi chosakaniza.

Kusamalira Udzu

· Ikani mankhwala ophera udzu asanamere 0-5 DAT, ngati simungathe kukonzekera bwino nthaka. Kokani udzu womwe suli ndi mankhwala ophera udzu.

Kugwiritsa Ntchito Mankhwala Ophera Udzu

· Tulutsani madzi m'munda.

· Ikani Glyhphosate ngati mbewu isanamere milungu iwiri kapena itatu musanamere kapena kubzala pa malita 4 pa ha mu malita 120 a madzi.

· Ikani propanil kuphatikiza 2-4 D kapena Orizo plus pakatha milungu 3-4 mutamere kapena kubzala pa malita 4 pa ha.

· Bwezerani udzu m'manja patatha masiku pafupifupi 40 mutamere.

Matenda Ofala a Mpunga

Matenda a mpunga ofunika kwambiri pazachuma omwe amafunika chisamaliro chapadera kuti achulukitse zokolola m'minda ya alimi ndi awa:

Chinthu Choyambitsa Matenda

Kuphulika kwa mpunga - Magnaportegrisea

Kuphulika kwa mpunga - Rhizoctoniasolani

Malo a bulauni - Cochiobolusmiyabeanus False smut - Ustilaginoidiavirens

Kuphulika kwa tirigu ndi mpunga wochepa - mitundu yambiri ya bowa ndi mabakiteriya Tsamba likapsa - Gerlachiaorysae

Malo a Narrow Brown Leaf - Cercosporajansaena Sheath rot - Sarocladiumorysae Root knot - Meloidagnane spp.

Kuphulika kwa bakiteriya - Xanthomonancampestrispv. Oryzae

Mzere wa masamba a bakiteriya - Xanthominancampestris PV oryzicola

GAWO LACHINAYI: Kubzala mbewu